Monday, November 3, 2014

                  // अथ सप्तदशोsध्यायः // 
चौपाई;- 
सात्विक   राजस  तामसी , कौन  यज्ञ   तप  दान /
भेद कहहिं समझाय हरि ,विधिवत सहित विधान //

                           अर्जुन उवाच
श्लोक;-
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः /
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः //१// 

दोहा;-
श्रद्धायुत जो नर करहिं ,त्याग शास्त्रविधि यज्ञ / 
उनकी  स्थिति   कौन  सी , हे  केशव   सर्वज्ञ //
सत,राजस या तामसिक,उन्हें सहित विस्तार /
कहिये  मुझसे  आप  ही ,  इसके   जाननहार //

                श्रीभगवानुवाच

श्लोक;  
 त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा /
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रुणु //२//

दोहा;- 
श्रद्धा   देह  स्वभावजा , इसके   तीन   प्रकार /
सात्त्विक,राजस ,तामसी,सो सुन पाण्डुकुमार //  

श्लोक;-
सत्त्वानुरूपा  सर्वस्य  श्रद्धा   भवति  भारत /
श्रद्धामयोsयं  पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव  सः//३//

चौपाई;- 
निज स्वरुप अनुरूप सृजन में /श्रद्धा होती अन्तर्मन में //
जो जिस दैवी श्रद्धा से युत / है वह उसी  वृत्ति  से संयुत //
श्रद्धाभक्ति भक्त  की  जैसी / वैसा  स्वयं  वृत्ति  हो  वैसी //

श्लोक;- 
यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः/
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः //४//

चौपाई;- 
सात्त्विक नर पूजहिं सुर देवा / राजस ,यक्ष दैत्य की सेवा //
शेष तामसी जो नर रहते / वे  सब  भूत  प्रेत  को  भजते //

श्लोक;-  
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते  ये तपो जनाः /
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः //५//

चौपाई;-
जो मानव तज शास्त्रविधाना/ तपहिं घोरतप निज अज्ञाना //
दम्भ अहंकारों से संयुत / बल, अभिमान  कामना  से  युत // 
  
श्लोक;- 
कर्शयन्तः       शरीरस्थं       भूतग्राममचेतसः /
मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् //६//

चौपाई;-
पंचभूत तनधारी सबको / और ह्रदय में स्थित  मुझको //
दारुण दुख दाता अज्ञानी / असुर स्वभाव जान वे प्रानी //

श्लोक;- 
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः /
यज्ञस्तपस्तथा   दानं  तेषां  भेदमिमं  श्रुणु //७//

चौपाई;- 
सबहिं भोज्यप्रिय,त्रिविध प्रकार/ जैसाजो निजरुचि अनुसारा //
उसी प्रकार यज्ञ ,तप,दाना / त्रिविध  भाँति  के  करूँ बखाना //
पृथक पृथक सब भेद बताऊँ / मुझ  से सुन अब ज्ञान कराऊँ //

 श्लोक;- 
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः/
रस्याःस्निग्धाःस्थिरा हृद्या आहाराःसात्त्विकप्रियाः//८//

दोहा;- 
आयु ,बुद्धि,आरोग्य,बल ,सुख अरु प्रीति अपार /
देते  चिकने   रसमयी , सात्विक  खाद्य  अहार //

चौपाई;-  ,   
अस स्वभाव से प्रियआहारा / सात्त्विकपुरुषहिं अधिक पियारा //

श्लोक;-  
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः/
आहारा   राजसस्येष्टा  दुःखशोकामयप्रदाः//९//

चौपाई;- 
उष्ण,अम्लयुत,कटु अरु खारा / रूक्ष,विदाही,तीक्ष्ण अहारा //
दुख, चिंता  अरु  रोग  बढ़ाते / राजस  पुरुषों  को  ये  भाते // 

 श्लोक;-     
यातयामं  गतरसं  पूति  पर्युषितं  च   यत् /
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् //१०//

चौपाई;- 
एक  प्रहर  पहिले  का  बासा / अपरिपक्व, रसहीन, कुवासा //
जूठनयुक्त,अपावन भोजन / अतिप्रिय उनको जो तामसजन //

श्लोक;-    
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते /
यष्टव्यमेवेति  मनः समाधाय  स सात्त्विकः//११//

चौपाई;- 
यज्ञकर्म,कर्त्तव्य समझ नर / विधिवत कर्मों के फल तजकर //
जब एकाग्र चित्त  से  करते / सात्त्विक यज्ञ  उसी  को  कहते // 

श्लोक;-  
अभिसन्धाय तु  फलं दम्भार्थमपि चैव यत् / 
इज्यते   भरतश्रेष्ठ  तं  यज्ञं  विद्धि  राजसम् //१२//

चौपाई;- 
किन्तु पार्थ जो दम्भ समेता / करहिं यज्ञ नर फल के हेता //
उसको राजस मख तू जाने / दम्भ आचरण हित जब ठाने //

श्लोक;- 
विधिहीनमसृष्टान्नं  मन्त्रहीनमदक्षिणम् /
श्रद्धाविरहितं    यज्ञं   तामसं   परिचक्षते //१३//

दोहा;- 
बिना मंत्र बिन दक्षिणा ,अन्न किये बिन दान /
विधि विहीन ,श्रद्धारहित ,यज्ञहिं तामस जान //

श्लोक;- 
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं  शौचमार्जवम् /
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप  उच्यते //१४//

चौपाई;- 
गुरु ,आचार्य,देव,ब्राह्मणजन / और तत्त्वविद,ज्ञानी पूजन //
ब्रह्मचर्य,शुचिता,ऋजु रहना / सत्य अहिंसा पालन करना //    
ये शरीर के तप हैं अर्जुन / अब वाणी तप के  लक्षण  सुन //

श्लोक ;-
अनुद्वेगकरं वाक्यं  सत्यं  प्रियहितं  च  यत् /
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ् मयं तप उच्यते //१५//     

चौपाई;-
जो मन  में  उद्वेग न  लाये /  हितकारी , प्रिय, सबको  भाये //
सत्य सुभाषण,हरिजिज्ञासा/ आत्म सुचिंतन,जप,अभ्यासा //   
ये सब वाणी के तप अर्जुन / अब  मानस के तप आगे  सुन //

श्लोक;- 
मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः /
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो        मानसमुच्यते //१६//

चौपाई;- 
सौम्यभाव,हरिचिन्तन में रत / मन का निग्रह मौनशील व्रत //
इष्टदेव बिन कुछ नहिं ध्याये / मन  प्रसन्नता झलक दिखाये //
अन्तर्मन सब भाँति पुनीता / ये  मानस  तप  जान  विनीता //

श्लोक;- 
श्रद्धया  परया  तप्तं   तपस्तत्त्रिविधं   नरैः /
अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते //१७//

चौपाई;- 
बिन फल आकाँक्षी नर द्वारा / उपर्युक्त तप त्रिविध प्रकारा //
किये पूर्ण श्रद्धा से जायें / वे  सब  सात्त्विक  तप कहलायें //

श्लोक;- 
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् /
क्रियते तदिह  प्रोक्तं  राजसं  चलमध्रुवम् //१८//

चौपाई;- 
बिनसम्मान,मान या पूजन/ अथवा स्वारथ हित साधकजन //

दोहा;- 
जो तप करते दम्भ से ,उसे अनिश्चित मान /
है फलदाई क्षणिक वह ,तप राजस तू जान //

श्लोक;-
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः / 
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् // १९//

चौपाई;-   
जो तप करहिं मूढ़मति हठ  से / मन,वाणी या  देह  कष्ट  से //
अथवा पर अनिष्ट हित  करते / उस तप को तामस तप कहते //

श्लोक;-
दातव्यमिति     यद्दानं    दीयतेsनुपकारिणे /  
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् //२०//

चौपाई;- 
प्रत्युपकार भावना तज नर / देशकाल अरु पात्र परख कर //
दान करे विधिवत सम्मानी /निज कर्त्तव्य कर्म मन जानी //
सुन वह सात्त्विक दान कहाये /जो सुपात्र के हित  में जाये //

श्लोक;- 
यत्तु  प्रत्युपकारार्थं  फलमुद्दिश्य  वा  पुनः /
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् //२१// 

चौपाई;- 
दान करे पर दिया  न  जाये  /  या  जो  दान  क्लेश  पहुंचाये //
अथवा प्रत्युपकार भाव धर/ करहिं दान फलके हित जब नर //
स्वार्थ  भाव   दाता   मन  आये / वही  दान  राजस  कहलाये //

 श्लोक;- 
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते /
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् //२२//

चौपाई;- 
देशकाल स्थिति बिन जाने / तिरस्कार युत, बिन सम्माने //
दानकुपात्रहिं जोजन  करते / तामसदान शास्त्र सब  कहते //   

श्लोक;-  
ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः /
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च    विहिताः पुरा //२३//

दोहा ;-
ॐ तत् सत्  उस ब्रह्म के ,तीनों नाम प्रधान /
विप्र ,वेद ,यज्ञादि की  , रचना  इनसे  जान // 

श्लोक;-   
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपः क्रियाः /
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् //२४//

दोहा;- 
इसकारण सब वेदविद् ,क्रिया ,यज्ञ ,तप ,दान /
प्रथम ॐ उच्चार नित , करते  सहित विधान //

श्लोक;- 
तदित्यनभिसन्धाय     फलं     यज्ञतपःक्रियाः /
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः//२५//

चौपाई;- 
त् का अर्थ वही परमेश्वर / जगत व्याप्त ,अक्षर,अखिलेश्वर // 
उसी ब्रह्म का ही यह सब है / उसको  ही  यह  सब  अर्पण है //
यही भावना मन धारण कर / दान,यज्ञ,तप के फल तजकर //
सारे  कर्म  शास्त्र  अनुसारा  /  होहिं  मुमुक्षु  पुरुष  के  द्वारा //

 श्लोक;-
सद्भावे  साधुभावे   च   सदित्येतत्प्रयुज्यते /
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते //२६//

चौपाई;- 
त् ही सत्य ब्रह्म कहलाये  / सत्यश्रेष्ठतम भाव दिखाये //
वही सनातन अमृतरूपा / हिय स्थित त्रिभुवन कर भूपा //
जहँ हों मंगलकाज पुनीता / त् सम्पुट दें विज्ञ विनीता //

श्लोक;- 
यज्ञे तपसि  दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते /
कर्म     चैव    तदर्थोयं    सदित्येवाभिधीयते //२७//

चौपाई;- 
यज्ञ,दान,तपमें जो स्थित / वह ही त् सब कहहिंतत्त्ववित् //
उस हित कर्म किया जो जाये / निश्चय वह त् ही कहलाये //
  
श्लोक;-  
अश्रद्धया हुतं दत्तं  तपस्तप्तं  कृतं  च  यत् /
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह //२८// 

दोहा;- 
हे  भारत  श्रद्धा रहित , हवन  तपस-तप दान / 
और अन्य शुभ कर्म जो ,उन्हें असत ही जान //
बिन श्रद्धा विश्वास के / करहिं  जो कर्म अनंत /
नहिं फलदाई  लोक  में ,  नहीं  मृत्यु  पर्यन्त // 

ॐ तत् सत् त्रय ब्रह्म की / व्याख्या कर गुण  गाय /
पूर्ण   हुआ    उपदेश   का  ,   सप्तदशो    अध्याय //

इसप्रकार श्रीमद् भगवद् गीता रूपी उपनिषद एवं ब्रह्मविद्या तथा योगशास्त्र विषयक श्रीकृष्ण और अर्जुन  के  संवाद  में  उदयभानु  तिवारी  ''मधुकर''  कृत  महाकाव्य 'गीतामानस'में ॐ तत् सत् श्रद्धात्रय विभाग योग नामक सत्रहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ /


                                हरिः ॐ  तत् सत्

No comments:

Post a Comment